Koning Gilgamesj nader onder de loep genomen

Nader onderzoek
Arte-televisie, de Frans-Duitse cultuurzender, presenteert op zaterdag 25 april — tussen 21:00 uur en 21:50 uur — een TerraX-documentaire, getiteld Das Phantom von Uruk, een film uit 2007 van Frank Papenbrook en Peter Moers, wleke reeds eerder door het Zweite Deutsche Fernsehen werd vertoond., op het beeldformaat 16:9 en met stereofonisch geluid.
De film behelst een wetenschappelijke zoektocht naar historische sporen van Gilgamesj, die als vijfde koning over Uruk in Mesopotamië zou hebben geheerst gedurende ongeveer een halve eeuw naar schatting tussen 2652 vóór onze jaartelling tot 2602.
Hoewel het Gilgamesj-epos één der oudste literaire overleveringen van de mensheid in het westelijk deel van de wereld is, vraagt menig duider van teksten en andere literair-historisch deskundige figuur zich af of deze als jongeman zo oogverblindend mooie koning werkelijk heeft bestaan of dat er sprake is van niet meer dan een op fantasie berustend verhaal, ontsproten aan het brein van een vindingrijke verteller.
De film wordt herhaald op zaterdag 2 mei, 's nachts om 05:00 uur.
__________
Afbeelding: Gilgamesj, in het paleis van Sargon II. (Parijs, Louvre.)

Reusachtige redders van in het rijk der microkosmos

Algen als redders
Het tweede Duitse publieke televisienet zendt op woensdag 22 april, in de avonduren tussen 22:30 uur en 23:00 uur, een nieuwe aflevering uit in de wetenschappelijke reeks met de overkoepelende titel Abenteuer Wissen. Deze keer is het thema Algen, de kleinst bestaande plantjes op aarde, die echter van enorm belang zijn voor de zuurstofproductie op aarde en dat al meer dan drie miljard jaar.

Onder de titel Retter aus dem Mikrokosmos — Die Kraft der Algen wordt onder meer uitgelegd waarom milieudeskundigen zo enthousiast zijn over dit fenomeen in de natuur. Zij zien in algen de eventuele garantie voor het voortbestaan van de menselijke soort, doordat ze van doorslaggevende betekenis kunnen zijn in zowel de sfeer van de nodige energievoorziening, alsook in de functie van vooraanstaand wapen in strijd tegen de zorgwekkende klimaatveranderingen die reeds geruime tijd in gang gezet zijn.

Hoopvol gestemd
Algen vermenigvuldigen zich door middel van fotosynthese vrij snel en aangezien er op diverse plekken in onze oceanen licht doordringt, gebeurt dat op sommige plaatsen tamelijk spectaculair. Om de groei van algen te stimuleren wordt het oceaanwater op diverse plekken 'verrijkt' met ijzersulfaat.

Naar schatting van onderzoekers zorgen algen ervoor dat zo ongeveer de helft van de jaarlijkse CO2-uitstoot door algen worden geneutraliseerd. Nieuwe onderzoekingen hebben uitgewezen hoe enorm veelzijdig deze plantjes kunnen worden aangewend ten faveure van het leefklimaat op onze planeet.
____________
Afbeeldingen
1.Het schip van de onderzoekers: Polarstern, een voortreffelijk uitgerust varend laboratorium.
2. Fotocollage van kleurrijke algen en een open boek, om op bestaande literatuur over dit thema te wijzen.

Planet Wissen — Consumeren: genoegen of nachtmerrie

Hand in eigen boezem
In de aflevering van het wetenschappelijke programma Planet Wissen dat de Westdeutsche Rundfunk (WDR) en tegelijkertijd de SWR (Südwest Rundfunk) op donderdag in de middag tussen 15:00 en 16:00 uur zal uitzenden, komt de vraag aan bod of het — vele en niet zelden al te vele — consumeren dat wij met z'n allen in de westerse wereld doen, kan worden beschouwd als een genoegen of als een nachtmerrie. De titel van de aflevering in kwestie luidt dan ook: Kosnsum — Vergnügen oder Albtraum.
Het programma wordt op vrijdag in de ochtend herhaald: op de WDR tussen 08:20 uur en 09:20 uur en via de SWR al tussen 05:00 uur en 06:00 uur voor de vroegste der menselijke ochtendvogels.

Invalshoeken
De beide presentatoren Brigitte Pavetic en TilL Nassif ontvangen in de aflevering over consumptiegedrag — dat vanzelfsprekend wordt voorafgegaan door aankoopgedrag, maar dat zien de onderzoekers, zo lijkt het wel, los van elkaar — Theo Wolsing, die sedert 1981 werkzaam is bij de Verbraucherzentrale Nordrheinwestfalen in Düsseldorf. Sedert de jaren negentig houdt hij zich bij die instantie vooral ebzig met consumentengedrag en reclame.
Het is inmiddels een bekend gegeven dat mannen anders inkopen dan vrouwen, anders reageren op reclameboodschappen, en dat het consumptiegedrag in hoge mate wordt beïnvloed door allerlei 'verborgen verleiders', die veelal halve waarheden dan wel aperte leugens ten beste geven, dan wel juiste informatie verstrekken die zonder de vereiste context geen enkele waarde hebben voor de beoordeling van een product of dienst, dan wel voor de werkzaamheid van een medicament of iets dergelijks.
Indien u zich nog niet wat meer met deze materie heeft beziggehouden, zullen u in deze aflevering van Planet Wissen vast en zeker nog enkele verrassende feiten ter ore komen, waarschijnlijk ook over het eigen aankoopgedrag op basis van nadrukkelijke manipulatie door zeer handige reclamemensen, die vroeger reclamejongens heetten, maar waar tegenwoordig ook steeds meer vrouwen hun stempel op hebben weten te drukken.
___________
Afbeeldingen
1. Brigitte Pavetic, presentatrice van het programma Planet Wissen.
2. Till Nassif, presentator van het programma Planet Wissen.
3. Dr. Theo Wolsing, deskundige op het gebied van consumentengedrag en reclame.

Zo oud kunnen worden als Methusalem? Hoogbejaard zijn zonder ziekteverschijnselen?

Grijs, gebogen en gebrekkig
In mijn jeugd leerde dat iemand met grijs haar oud was, en zulke — overigens niet al te ernstige, want niet altijd onterechte — vooroordelen zijn tot op de huidige dag blijven bestaan. Zelf loop, en vooral fiets, ik met een hond die al jaren grijs om de snoet is, maar nog zeer levendig is en, als ze met bevriende honden speelt, nog net zoveel energie aan de dag legt als toen ze een jaar oud — en dus nog niet volwassen — was.
Bovendien leidde de veronderstelling van oud — als gevolg van het waarnemen van 'grijze indrukken' — tot de, vaak onderbewuste, gedachte van gebrekkig, behept met ziekten en andere ongemakken. Inmiddels is de wetenschap zover dat, zoals de geleerden beweren, ouderdom minder en minder vaak een probleem hoeft te betekenen voor het fysieke welzijn.


Enerzijds is dat niet alleen een theoretisch-wetenschappelijke vooruitgang, maar kan dit ook heel direct voor betrokkenen een groot voordeel zijn. De keerzijde van die medaille is echter de vraag of die steeds hogere ouderdom betaalbaar is. Want er kan wel flink wat geld worden gepompt in de wetenschappelijke vooruitgang, daar staat tegenover dat de mensen wel hun levensonderhoud moeten kunnen blijven bekostigen, en dat is reeds nu een probleem, dat al lang had moeten worden aangepast door de pensioengerechtigde leeftijd allengs te verhogen — zij het, naar mijn overtuiging, met de nodige beperkingen in verband met de soort werkzaamheden die de betrokkenen hebben verricht.
Of het fenomeen ouderdom werkelijk een geneeslijke ziekte is, zoals sommigen beweren, zal de toekomst moeten uitwijzen, evenals de vraag of de leeftijd van mensen meer in het algemeen tot bijbelse hoogten kan worden opgestuwd.
Het ZDF zendt op woensdag 25 maart, tussen 22:15 uur en 22:45 uur, in de programmareeks Abenteur Wissen, een wetenschappelijke documentaire uit onder de titel Leben! — Alt wie Methusalem.
In het nachtprogramma van dezelfde zender wordt de film, vanaf 01:50 uur, nogmaals gepresenteerd.
__________
Afbeelding: Ouderen genieten van zonnestralen. (Foto ZDF.)

Onderzoek naar eventuele dreiging van een supervulkaan

Op zaterdag 21 maart presenteert de Frans-Duitse cultuurzender Arte-televisie een Amerikaanse documentaire film van Ben Fox uit 2005 over het onderzoek dat door vier wetenschappers wordt gedaan naar een gigantische vulkaanuitbarsting, waarvan wordt verondersteld dat deze 75.000 jaar geleden wel eens zou hebben kunnen plaatsgehad. Daartoe zoeken deze naar meer aanknopingspunten met betrekking tot deze vermeende eruptie en dat doen ze in vulkaanas, in microscopisch kleine zeediertjes en in gesteente dat aan de oevers van meren ligt. Zo hopen ze aanwijzingen te vinden die meer kunnen vertellen over die mogelijke uitbarsting van lang geleden, die dan fatale gevolgen moet hebben gehad, en verder willen de onderzoekers weten hoe groot de mogelijkheid is dat zulks zich in onze tijd herhaalt. Want door de uitbarsting van een supervulkaan komen krachten vrij, die groter en bedreigender zullen zijn dan van alle tot nu toe gedocumenteerde erupties. Er wordt gedacht aan een enorme wolk, die tot 15 kilometer in de stratosfeer zal reiken.
Daarover en de over de daartoe behorende parafernalia gaat Ben Fox' documentaire die door Arte de komende twee weken vier keer zal worden uitgezonden. Op 21 maart, tussen 21:00 uur en 21:45 uur, op zondag 22 maart vanaf 14:00 uur, op zaterdag 28 maart om 09:40 uur en ten slotte op donderdag 2 april vanaf 14:00 uur.

Portret van Otto Wichterle op Duitse zender WDR

Chemicus en uitvinder
In de nacht van maandag 9 op dinsdag 10 maart — tussen 00:15 uur en 01:05 uur — zendt de Westdeutsche Rundfunk (WDR) onder de titel Demokrat mit Durchblick een portret uit van de Tsjechische chemische wetenschapsman Otto Wichterle (1913-1998) — een aam die eerder Zwabisch aandoet dan Tsjechisch — die uitvinder van de contactlens is. Daarvoor heeft hij dan ook internationaal naam gemaakt, meer dan voor al zijn andere werk.

Moeilijke jaren
Als 23-jarige was hij afgestudeerd aan de Universiteit van Praag, waar hij overigens bleef werken totdat de situatie nijpend werd toen de Duitsers Tsjecho-Slowakijke eenmaal hadden bezet. Toen mocht men daar niet verder onderzoek toen. Gelukkig kreeg Wichterle de gelegenheid om zich in de fabriek van de befaamde Bata schoenen verder te werken en zich te bekwamen in het ontwikkelen van allerlei plastics en polyamiden.
In 1942 werd hij door de Gestapo gearresteerd maar na enkele maanden weer vrijgelaten. Na de Tweede Wereldoorlog kon hij aan de universiteit terugkeren, waar hij zich ging specialiseren in organische chemie. In 1952 werd hij hoofd van het nieuw opgerichte Instituut voor Chemische Technologie in praag, maar zes jaar later werd hij ontslagen door toedoen van de communistische voorzitter die zuiveringen in de zin van Moskou wilde doorvoeren. Een jaar later werd Wichterle echter benoemd tot hoofd van het nieuwe Instituut voor Macromoleculaire Chemie van de Tsjechische Academie voor Wetenschappen waarvan de geleerde sedert 1955 lid was.

De eerste lenzen
Tegen het einde van 1961 is Otto Wichterle erin geslaagd de eerste vier hydrogel contactlenzen te produceren met behulp van zelf ontworpen apparaat dat hij met een kinder-bouwdoos had kunnen construeren.
_____________
Afbeeldingen
1. De geleerde Otto Wichterle (1913-1998).
2. Machine waarmee contactlenzen centrifguaal konden worden geslepen.

Begraafplaatsen steeds vaker plekken midden in het leven

Van cultusplek tot ontmoetingsruimte
Op woensdag 25 februari wordt in het WDR-televisieprogramma Planet Wissen— tussen 15:00 uur en 16:00 uur — de herhaling van een aflevering uit mei 2008 vertoond over begraafplaatsen: Friedhöfe — Von Gräbern, Kulten und Biotopen.
Van oudsher zijn begraafplaatsen plekken voor stilte en bezinning, en geven zij — door de verscheidenheid aan grafstenen en de daarbij behorende inrichting — een beeld van de talrijke veranderingen in de aankleiding die deze plekken in de loop der eeuwen hebben ondergaan. Heden ten dage daarentegen worden deze gebieden, vooral die aan de rand van steden, allengs ruimten waar men zich uit vrije wil ophoudt juist vanwege de relatieve rust en ontmoet men er anderen; in sommige gevallen wordt er een theehuis ingericht of een andersoortige ruimte waar mensen even onder elkaar kunnen zijn. Daarmee is de dodencultus niet alleen een aspect rijker geworden, maar tevens een enorme verandering. Ook blijkt dat diverse diersoorten zich daar steeds vaker terugtrekken, waardoor er — zeker als er zich in dat gebied een vijver of gracht bevindt, alsmede veel bomen en struiken — een geheel nieuwe biotoop ontstaat.
In elke aflevering praten met de beide presentatoren met een gast, in dit geval over de historische achtergronden, de ontwikkelingen de loop der tijden en de huidige status van begraafplaatsen. Daartoe heeft men Gerold Eppler uitgenodigd, die museumdirecteur en dito pedagoog is van het enige museum in Duitsland dat zich bezighoudt met alle elementen die aan het thema zijn verbonden.