Vier TERRA XXL archeologische documentaires op het ZDF — in de vroege nacht van maandag 1 december

Zoektochten naar toen
In de nacht van zondag 30 november op maandag 1 december zendt het tweede publieke Duitse televisienet, tussen 01:00 uur en 04:00 uur achtereenvolgens vier archeologische documentaires uit in de serie TERRA XXL. Deze keer is het thema Die lange Nacht der Wüste.
Direct om 01:00 uur wordt de film Unternehmen Cheops uitgezonden, die een zoektocht inhoudt naar de resten van Cheops.
Om 01:45 uur zijn Kleopatras Schwarze Schwestern aan de beurt in de documentaire over het rijk en de koninginnen van Kusch in Nubië, een land waar ooit farao's regeerden. Tegenwoordig heet dat Soedan.

Weer drie kwartier later, om 02:30 uur worden de resultaten vertoond van een tocht door de Sahara.
Ter afsluiting wordt tussen 03:15uur en 04:00 uur nog een Sahara-documentaire vertoond die de titel draagt Sahara — Vorstoß ins Ungewisse.
En dan is de lange nacht alweer voorbij.

(Foto's: ZDF Terra X.)

Kan onze wereld het eigenlijk nog zonder plastic redden?

In het populair-wetenschappelijke programma Abenteuer Wissen, van het tweede Duitse publieke televisienet ZDF, wordt op woensdag 26 november — tussen 22:30 uur en 23:00 uur — weer een aflevering gepresenteerd met de titel Fluch der bunten Plastikwelt. De makers van het programma stellen weliswaar vast dat voor de mens van heden een wereld zonder plastic vrijwel een ondenkbare situatie is geworden, maar ze voegen er tevens aan toe dat kunststof in eerste instantie voor tal van verschillende problemen zorgt en dat aan de horizon een tweede complicatie van niet te onderschatten omvang opduikt. Hoewel veel mensen zich nog steeds niet bewust zijn welke grondstof in eerste instantie benodigd is om al die plastic voorwerpen te maken, wordt het feit dat dit uit 's werelds olievoorraad is, daardoor niet aangetast. En dus is de vraag gerechtvaardigd waarvan al die verschillende, deels zeer nuttige producten 'straks' moeten worden vervaardigd als de olievelden eenmaal helemaal zijn opgedroogd.

Afscheidsrede van Patrick Vandermeersch van de RUG: Onder godsdienstpsychologen, lacanianen en hermeneuten

De toekomst der religie
Nee, een verlate recensie op het boek met die titel van Simon Vestdijk uit 1947 wordt dit betoog niet. Wel wil het u wijzen op een Internationaal Symposium over aspecten van de toekomst van de religie. Het symposium zal worden gehouden op vrijdag 26 september, tussen 13:00 uur en 15:30 uur in de zittingzaal van de Faculteit, in het voormalige Paleis van Justitie, Oude Boteringestraat te Groningen. Het symposium draagt als titel Onder godsdienstpsychologen, lacanianen en hermeneuten. Drie hoogwaardige, internationaal gewaardeerde sprekers — van wie ieder een geheel andere theoretische achtergrond heeft — zullen tijdens dat symposium een lezing geven. De sprekers zijn Andreas Mauz, van de Universiteit Zürich; Paul Moyaert, van de Katholieke Universiteit Leuven; en Vassilis Saroglou, van de Université Catholique de Louvain.
Die verschillende achtergronden weerspiegelen de diverse interesses van Patrick Vandermeersch, hoogleraar Godsdienstpsychologie aan de Rijksuniversiteit van Groningen, die in aansluiting op het symposium zijn afscheidsrede zal houden: Onder theologen. Godsdienstwetenschappers, fundamentele atheïsten en de toekomst van de religie.
Deze afscheidsrede wordt gehoudeno om 16:00 uur in de Doopsgezinde Kerk, Oude Boteringestraat 33, tegenover de Faculteit.


Aankondiging
Het persbericht dat deze afscheidsrede — en ter gelegenheid daarvan het symposium — aankondigde, opende met hetzelfde weidse uitzicht als deze informatie. En dat bericht opende met de vraag: "Wat heeft een godsdienstpsycholoog te vertellen over de toekomst van religie?"
Het perspectief zal ongetwijfeld afhangen van de invalshoek die de verschillende wetenschappers zichzelf eventueel gunnen — en laten we daarbij toch vooral niet de particuliere gelovige en diens volstrekte tegenpool, alsmede de talrijke twijfelaars uit het oog verliezen — maar de hierboven afgebeelde foto wekt, in elk geval subliminaal, de indruk dat de wereld voor Patrick Vandermeersch en diens lotgenoten, collega's, vrienden en bekenden, en tevens voor zijn eventuele opvolger geheel openligt. Zulk een perspectief zou een ieder zich wensen, niet alleen binnen de talrijke takken van wetenschap, maar ook de eenvoudige gevoelsmens, die wordt heen en weer gesleurd tussen hoop en vrees; tussen geloven, twijfelen en totale afwijzing; tussen weten, willen en wensen.

Patrick Vandermeersch
Voordat Patrick Vandermeersch zich kon inschrijven als student filosofie en theologie aan de Universiteit van Leuven, heeft hij eerst ander onderwijs gevolgd, en daaraan voorafgaand moest hij gewoon worden geboren. Dat laatste gebeurde in de stad van het groot belfort: Brugge. Hij is gepromoveerd als filosoof en verder heeft hij een psychoanalytische opleiding gevolgd — iets dat elke theoloog, en zeker elke zielzorger aan de basis: priester en pastoor, een sterke steun zou kunnen geven in het moeilijke dagelijkse parochiale werk. Want precies die toegevoegde, extra-theologische kennis kan meer inzicht verschaffen in de niet door geloof, maar door onderbewuste drijfveren, handelende mens.
Immers, ook het simpele, maar ijzersterke, verlangen tot geloven kan dit omzetten in een onmiskenbare, en niet zelden eveneens onwrikbare, feitelijkheid. En dat geldt immers evenzeer voor de ijzeren wil tot geloven, ook al staat die eventueel haaks op een congolmeraat aan gistende, eventueel tegenstrijdige, gevoelens diep binnenin. Want als dat geloof eenmaal is gevestigd, dan kan het bergen verzetten.
Daarmee zijn we niet alleen terug bij het weidse perspectief van onder meer bergen in het kleurige panorama bovenaan dit betoog, maar kijken we meteen even vooruit naar een volgende week te verschijnen boek van Ulrich Schnabel [1] waarin verslag wordt gedaan van het werk van onderzoekers in tal van discplines, die er samen voor hebben gezorgd dat men inmiddels kan doorgronden hoe geloof ontstaat en waarom dit bergen kan verzetten.
__________

[1] Ulrich Schnabel — Die Vermessung des Glaubens. Karl Blessing Verlag, München. ISBN 978-3-89667-364-0. Vanaf 30 maart in de boekhandel. Na die datum zullen we op deze site ongetwijfeld meer over dit boek noteren.
____________
Afbeeldingen
1. Panoramische blik op bergen en dalen: een wenselijk perspectief voor elke wetenschap.
2. Patrick Vandermeersch.

Onderzoek heeft aangetoond dat lezen hetzelfde effect heeft als het bekijken van een spannend filmfragment

Walging onderzocht
Twee onderzoekers van het NeuroImaging Center van het Universitair Medisch Centrum Groningen hebben via onderzoek aangetoond dat lezen en het zien van met de gelezen tekst vergelijkbare beelden hetzelfde effect sorteren in de menselijke hersenen.


Mbemba Jabbi en Christian Keysers hebben aan het bovengenoemde instituut van het UMCG via tests aangetoond dat in drie gevallen de reactie in de menselijke hersenen dezelfde is. Voor de uitvoering van deze test is gebruik gemaakt van proefpersonen die in een MRI-scan werden gelegd en bij vervolgens op drie verschillende manieren emoties werden opgeroepen: er werd hun een filmpje getoond van iemand die walgt, daarna kregen ze iets weerzinwekkends te drinken en ook kregen ze de mogelijkheid zich te verplaatsen in de gevoelssituatie van iemand die walgt doordat hij wordt ondergekotst door daarover te lezen. In alle drie gevallen lichtte hetzelfde gebied in de hersenen op.

Conclusies
Hoe dikwijls wordt in de dagelijkse praktijk door miljoenen mensen niet toch de voorkeur gegeven aan filmbeelden, voornamelijk via de thuisbioscoop, boven een geschreven tekst, die in de vorm van boek of tijdschrift — in ieder geval in gedrukte vorm — beschikbaar is. Hoewel er op zich niets tegen 'bewerkte boeken' in hoorspelvorm of als speelfilm, dan wel als documentair materiaal, in te brengen valt, heeft Lezen nog altijd het voordeel dat ieder zelf beelden kan consgtrueren op basios van datgene wat zij of hij heeft aangereikt gekregen. In geval van een film heeft de regisseur de beelden voor u gekozen, en hoewel dat niet per definitie van (veel) mindere kwaliteit hoeft te zijn, wordt u de mogelijkheid van een eigen versie — in ieder geval voor een deel — ontnomen, en dat geldt eveneens als u, na de beelden te hebben laten spreken, alsnog de tekst aan een heel nauwkeurig onderzoek zou onderwerpen. De spontaneïteit van in het eigen brein te creëren beelden valt dan niet meer te realiseren. En nu de onderzoekers hebben aangetoond dat de emoties in reacte op deze twee verschillende vormen van communicatie hetzelfde effect hebben, zou dat een goede reden kunnen zijn om (weer meer) te gaan lezen. De schrijver Albert Helman omschreef het geluk dat lezen u biedt, ook als er minder aangename dingen worden beschreven, in één van zijn boektitels: Leef duizend levens.
____________
Afbeeldingen
1. Hoofdingang van één der grootste ziekenhuizen van Nederland: het Universitair Medisch Centrum Groningen.
2. Tekstgedeelte van het voorplat van het in linnen gebonden boek Leef duizend levens, dat zowel als Sesam der Kunst — onderdeel van de Sesam-Encyclopedie — alsook in dezelfde vorm met weglating van de toevoeging in 1941 is verschenen.
3. De Nederlandse schrijver Albert Helman (1903-1996), die de burgerlijke naam droeg: Lodewijk (Lou) Alphonsus Maria Lichtveld.

Planet Wissen: Moerassen — Landschappen uit de oertijd

Tegenstellingen
In de reeks Planet Wissen — een programma dat op enkele zenders van het derde Duitse publieke televisienet op werkdagen in de middag van 15:00 uur tot 16:00 uur wordt vertoond, en de daarop volgende dag in alle vroegte wordt herhaald [1] — zal op vrijdag 18 juli de aflevering Moor — Landschaft aus Urzeiten worden vertoond. Daarin wordt een beeld geschetst van het ontstaan en de ontwikkeling van dit bijzondere natuurfenomeen.
De tegenstellingen tussen de tijd van toen en de huidige dag komen daarin eveneens aan bod. Was de overgrote meerderheid van de mensen bang voor een moeras, niet alleen doordat dit gevaarlijk kon zijn — en men eenmaal meegezogen, het leven liet — maar tevens door de vele enge verhalen de de ronde deden vanaf de oude tijden. Een moeras was volgens de overlevering behekst, er zouden mensenoffers worden gebracht en als men zich daarmee inliet, was men letterlijk aan de boze geesten (van de heidenen) overgeleverd. En als er al eens een moeraslijk werd gevonden, werd het vuurtje met de onwaarschijnlijke verhalen over rituele doding weer flink opgestookt.
Gelukkig wordt in onze tijd — met iets meer nuchterheid in combinatie met het verlangen naar stilte en een natuurlijke omgeving, zij het als permanent dan wel als tijdelijk toevluchtsoord in de directe omgeving, met ruimte voor bedreigde diersoorten en dito planten — de onschatbare waarde van dit natuurfenomeen meer en meer onderkend.
Studiogast in het programma over Moerassen is Jost Einstein.

[1] Voor exacte zendtijden van de diverse Duitse derde programma's — voor Nederland zijn de WDR en de SWR daarbij van belang — verwijzen we naar dat onderdeel van de website van het programma in kwestie. Daar vindt u ook de eventueel gewenste informatie over de presentatoren en de studiogast, die als deskundige op het gebied van — in dit geval — het fenomeen moeras geldt.
____________
Afbeeldingen
1. Moeras met schitterende kleurschakeringen.
2. Jost Einstein, studiogast in de uitzending van Planet Wissen over Moerassen.

Teksten in Spreuken en in Psalm 104 in de Bijbel en hun Egyptische oorsprong — Promotie van Sirje Reichmann

Aangepaste teksten
Donderdag 26 juni 2008, 's middags om 16:15 uur, zal in de Aula van het Academiegebouw van de Rijksuniversiteit Groningen, de promotie plaatshebben van de in 1974 in de Bondsrepubliek Duitsland geboren Sirje Reichmann. Zij studeerde aan de Universiteit van Hamburg; haar promotieonderzoek heeft zij als Ubbo Emmiusbursaal bij de Faculteit der Godgeleerdheid en Godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit van Groningen gedaan en het resultaat daarvan is een dissertatie, getiteld Bei Übernahme Korrektur? — Aufnahme and Wandlung ägyptischer Tradition und das Alte Testament, welke zij die bewuste middag zal verdedigen. Promotor van Sirje Reichmann is prof. dr. E. Noort.

Oude Testament
Sirje Reichmann heeft haar onderzoek toegespitst op de beïnvloeding die is uitgegaan van de reeds bestaande Egyptische literatuur op bepaalde teksten in het Oude Testament. Twee teksten is ze daarbij op het spoor gekomen, die volgens haar bewst afwijkende vertalingen zijn van Egyptische teksten. Als gevolg van die afwijkingen is het bestaande verband tussen de verschillende teksten in kwestie geruime tijd van de hand gewezen. De promovenda is echter van mening dat het onmogelijk is een tekst altijd letterlijk te vertalen, maar is er altijd sprake va interpretaties.
De twee teksten die zij aan een diepgaand onderzoek heeft onderworpen, zijn De Grote Zonnenhymne van Echnaton, welke volgens mevrouw Reichmann de bijbelse Psalm 104 heeft beïnvloed; en voorts dat de inhoud van Hoofdstuk 22, vers 17 tot en met Hoofdstuk 24, vers 22 van het Bijbelboek Spreuken invloeden van de leer van Amenemope heeft ondergaan.

Oriëntaalse bilinguen en trilinguen
Om de complexiteit van een vertaalproces enigszins inzichtelijk te maken, vergelijkt Sirje Reichmann eerst drie oud-Oriëntaalse bilinguen en trilinguen met elkaar, en daarmee creëert zij een kader voor de problematiek van vertaling, zoals die in de oud-Oriëntaalse wereld bestond. Daardoor is gebleken dat bij een dergelijke vertaling niet alleen aanpassingen, maar ook opvallende wijzigingen kunnen plaatsvinden.
Daarna heeft de promovenda onderzocht of er in de opgemelde Hebreeuwse teksten sprake is van deelvertalingen van de Egyptische teksten gaat. Die tekstvergelijking heeft overduidelijk aan het licht gebracht, dat er een grote overeenkomst bestaat in thema's en motieven, maar dat de uiteindelijke teksten qua letterlijke formulering zich van elkaar kunnen onderscheiden. En het zijn nu juist de afwijkingen welke worden aangegrepen als argument voor de afwijzing van de literaire afhankelijkheid tussen oud-Oriëntaalse teksten en die in de Bijbel. Maar dat onderscheid ontstaat, zo argumenteert Silje Reichmann, tijdens het vertaalproces zelf, en met die vaststelling is de weg vrij voor de these dat de beïnvloeding van de teksten in de Bijbel door oudere Egyptische teksten wel degelijk bestaat. Zij is van mening dat er bij de hier aangehaalde bijbelteksten sprake is van een bewust variërende vertaling.

Afbeeldingen
1. Voorzijde van de tweetalige Reclam-uitgave van de Sonnenhymnen van Echnaton. Voor geïnteresseerden in de teksten een ideale uitgave, die in 2007 is verschenen en voor zeer weinig geld te koop is. (Prijs in de Bondsrepubliek en in Nederland bij Boekhandel Die Weisse Rose te Amsterdam is € 3,60. Reclam Universal-Bibliothek 18492; ISBN 978-3-15-018492-9.)
2. Voorzijde van Het Zonnelied van Achnaton, zoals in 1938 uitgegeven door de Wereldbibliotheek-Vereeniging te Amsterdam. De afbeelding toont een zolderpatroon uit een Thebetaans graf van omstreeks 1330 vóór onze jaartelling. Het boekje is relatief zeldzaam maar niet geheel onvindbaar.
3. Afbeelding op het achterplat van het onder 2. genoemde boekje. Het behoort bij de daar omschreven afbeelding.

Het historiseren van de moderne devotie op het eind van de Middeleeuwen — Promotie van Aloysia Jostes

Mediaevistiek
Aanstaande donderdag 26 juni, 's middags om 14:45 uur, zal Aloysia Jostes in het Academiegebouw van de Rijkuniversiteit Groningen promoveren tot doctor in de letteren. Zij presenteert een dissertatie getiteld Die Historisierung der Devotio moderna im 15. und 16. Jahrhundert. Verbandbewusstsein und Selbstverständnis in der Windesheimer Kongregation. Haar promotor is prof. dr. A.A. MacDonald. Aloysia Jostes heeft gestudeerd aan de Westfälische Wilhelms-Universität te Münster. Zij heeft haar onderzoek verricht bij de onderzoeksschool Mediaevistiek van de Faculteit der Letteren van de RUG.

Monastieke tak
Aloysia Jostes heeft de ontwikkeling van de zogenoemde zelfhistorisering van de moderne devotie onderzocht, speciaal die van de monastieke tak. Voorts heeft zij zich verdiept in de geschriften van vier auteurs, die tot nu toe minder waren bestudeerd. Oorzaak daarvan is het feit dat hun werken uitsluitend in handschriften bestaan. Mevrouw Jostes is tot de conclusie gekomen dat de visie op Johannes Busch (ca. 1399-1480) — bekend kroniekschrijver van de moderne devotie en Augustinerpropst te Hildesheim en katholiek reformator in de vijftiende eeuw — moet worden aangevuld en bijgesteld op grond van nieuw verkregen inzichten.

Vier auteurs
In de godvruchtige beweging die in de late middeleeuwen is ontstaan en moderne devotie wordt genoemd, heeft de verwerking van het eigen verleden een vooraanstaande plaats. Hoewel er relatief veel devote historiografen zijn, zijn er vier auteurs, die boven de groep uitsteken, en de gschriften van die vier auteurs, behorende tot de monastieke tak, heeft Aloysia Jostes nader onderzocht. Naast de bovengenoemde Johannes Busch zijn dat de Brusselse kanunnik en prior van het Rooklooster Johannes Gielemans (1427-1487); Johannes Mauburnus (na 1460-1501), die in Utrecht studeerde, tot de Agnietenberg bij Zwolle toetrad en in Frankrijk tal van kloosters heeft hervormd; en ten slotte Petrus Impens (ca. 1451-1523).
Deze vier zijn erin geslaagd aan de begrenzingen van het eigen convent te onstijgen doordat ze hun blik in belangrijke mate hebben gericht op hogere structuren. Zo hebben zij de mogelijkheid gecreëerd om de oorsprong van de devote beweging te onderzoeken en deze vervolgens een plaats te geven binnen haar eigen historische context.

Windesheim
Alle vier door Aloysia Jostes besproken auteurs kunnen worden gerekend tot de Congregatie van Windesheim, maar er zijn onderlinge verschillen gebleken in de verbondenheid, de acceptatie en de identificatie met de kloostergemeenschap. En juist het fenomeen gemeenschapszin is min of meer in sterkere mate ontstaan in de periode van de zelfhistorisering van de moderne devotie.