Over het omgaan met ouderdom: Tineke en Leo Vroman

In aansluiting op de bijdrage over ouderdom, eerder deze week, is het ongetwijfeld interessant om u te wijzen op een documentaire van het Humanistisch Verbond, die net voordat het BBC-programma in kwestie beëindigd is, zal beginnen op Nederland 2 omstreeks 22:50 uur, in de reeks Levenskunstenaars zal uitzenden.

In die nieuwe aflevering worden opnieuw mensen voorgesteld die zich in de winter van hun leven bevinden en hun dagelijks bestaan vormgeven.
Woensdag kunt u de confrontatie aangaan met het als dichtersechtpaar gekwalificeerde Tineke en Leo Vroman, 88, respectievelijk 94 jaar.
Naast de vele literair teksten die uit Leo Vromans pen zijn gevloeid, heeft hij, relatief lang geleden, als medicus het boek Bloed geschreven, dat inmiddels een lange trsditie kent als standaardwerk.
__________
Afbeelding: Leo en Tineke Vroman. (Foto: Holland Doc, VPRO.)

BBC's Horizon met een documentaire over ouder worden

Don't grow old
Het verschijnsel oud(er) worden is een thema dat de laatste tijd op allerlei fronten pregnant in het centrum van de belangstelling staat. Dit gebeurt in verband met tal van voorzieningen die onder druk komen te staan als gevolg van juist de opvallende stijging van de gemiddelde leeftijd. Dat betreft (medische) verzorging, inkomens- en uitkeringskwesties: pensioenen en andere oudedagsvoorzieningen. Daarmee komen we, althans in de westerse maatschappij, steeds dichter bij het oogmerk van 'eeuwig leven' en tegelijkertijd de dood zoveel mogelijk voor ons uit te schuiven. Al heel wat jaren — zeg maar gersut: reeds eeuwen lang — hebben wetenschappers pogingen ondernomen, een Jeugdelixer te maken. 
In de aflevering van de populair-wetenschappelijke documentaireserie Horizon — die op woensdag 3 februari, 's avonds tussen 22:00 uur en 23:00 uur, via BBC 2 zal worden uitgezonden onder de titel Don't grow old — worden wetenschappers voorgesteld die, elk op hun eigen wijze, proberen greep te krijgen op de vraag waarm we oud worden en wat eventueel daartegen kan worden ondernomen.

Aspecten van het rijk geschakeerde fenomeen Angst (2)

Kinderen die niet (willen) spreken
In mijn jeugd — prehistorie inmiddels — vertelde zowel mijn grootvader thuis alsook zijn zuster, als die te logeren kwam, verhalen over hun jeugd en bijzondere gebeurtenissen in de tijd die in de cultuurhistorie bekend staat als fin de siècle, de ruime overgang van de negentiende in de twintigste eeuw. Van die talrijke verhalen waarvan u enkele kunt vinden op de website Tempel der Anekdoten, ging er één over een jongetje dat niet wilde spreken. Toen het ventje drie jaar oud was en nog steeds geen woord had gezegd, besloten de ouders het kind toch eens door de dorpsarts te laten onderzoeken. Op de vraag wat er scheelde, kreeg de dokter het adequate antwoord dat het kind niet wilde spreken. De arts onderzocht het kind en stelde geen enkele fysieke afwijking vast. Een diagnose stelde de dokter niet, maar wel had hij een dringend advies aan de ouders: "Zorg maar dat hij het zwijgen leert."
Deze nuchtere — maar ook filosofische en maatschappelijk relevante — opmerking deed echter geen recht aan eventuele psychische problemen waarmee het kind te kampen had. Daaraan werd eind negentiende eeuw echter veel minder aandacht aan besteed dan heden ten dage, al is de neiging om (al te) veel als een psychische kwestie af te doen, heden ten dage wellicht hier en daar, af en toe, ietwat overtrokken. 

BBC-documentaire
Op dinsdag 2 februari, zendt BBC One-television 's avonds vanaf 23:35 uur onze tijd tot in het vroeg-nachtelijke uur 00:25 uur van woensdag 3 februari een documentaire uit met de titel My child won't speak, over kinderen die in tal van maatschappelijke situaties kennelijk zulk een diep ingrijpende angst ondergaan dat ze niet kunnen praten. Dat betekent in ieder geval dat er een niet geringe communicatiestoornis optreedt die verregaande gevolgen kan hebben. Niet voor niets bestaan er ouders die soms wilden dat hun kind buiten ging spelen of zich op een andere manier ging verpozen dan de hele tijd met vragen, op- en aanmerkingen te komen of honderduit te praten. Hoewel dat laatste fenomeen, als het tot in het extreme geschiedt, ook op een zeker defect zou kunnen wijzen, is dat niet altijd het geval, want juist de geboren praters — als het even meezit, vind je daartussen geboren vertellers — schenken de mensheid boeken vol met verhalen. Al is dat vanzelfsprekend geen garantie voor het ontbreken van eventuele kleine tot en met zeer grote defect-toestanden.

Emotionele handicap
Naast dat fenomeen van de vermoeide ouder(s) die het allemaal even niet meer aan kan (kunnen) omdat hun (beider) hoofd als een uitgeknepen citroen aanvoelt, bestaan er ook opvoeders die met de handen in het haar zitten, juist omdat kindlief de lippen stijf op elkaar houdt, en die mensen zouden er dan ook een lief dingvoor over hebben dat er een verbale aanval door de nakomeling(en) in kwestie zou worden ingezet.
In de documentaire — die als onderdeel van de vierdelige BBC-reeks Being Mum wordt uitgezonden — wordt de kijker gecnfronteerd met ouders die kinderen hebben welke lijden aan wat als selectieve stomheid wordt gekwalificeerd. De kinderen in kwestie kunnen wel  degelijk praten, doch als gevolg van een emotionele handicap durven ze het zeer zelden. 
We maken kennis met Megan, tien jaar oud, die "op cheerleaden zit", maar met het roepen van aanmoedigingen doet ze niet mee. [1] Alleen thuis spreekt ze, op school hult ze zich in een permanent zwijgen.
De achtjarige Red komt in de documentaire vorm met een andere vorm van communiceren ondanks het zwijgen: op vragen antwoordt hij door op een zogeheten whiteboard te schrijven.
Hoe de ouders met deze verschillende vormen van zwijgen omgaan, wordt in de film nader belicht.
Dat het fenomeen, de uiting zwijgen meer dan alleen een disfunctie is met betrekking tot het klassieke, intermenselijke communiceren via alledaagse taal, mag duidelijk zijn, evenals het feit dat het toch ook communicatie is in een niet-alledaagse vorm van taal, die nadere aandacht verdient, aangezien zulke uitingen symptomen zijn van een defect, soms zelfs van van een heel scala aan problemen. Doch zolang het problemen zijn, kan er een oplossing voor worden gevonden.
_________
[1] Auteur dezes, prater van origine en van 'beroep', raakt met stomheid geslagen als hij het weerzinwekkende fenomeen van dat zogeheten cheerleaden ziet. Het is een vorm van hersenspoelen en een verschijnsel waarin je goed kunt zien hoe vergiftigend dit jegens kind-, meisje, en jonge vrouw is. Uitermate beangstigend is het fenomeen eveneens, en niet alleen jegens degenen die het (moeten) realiseren, maar tevens jegens de omgeving. Ik zou, gesteld dat ik in Megans situatie verkeerde, ook acuut weigeren nog te spreken en wellicht zelfs de voorkeur geven aan een klein beschuitje met heel cyaankali. Dus misschien is er voor die Megan hoop als de moeder die bij Megan hoort, snel besluit het kind niet langer aan een dergelijke kwelling van verplicht agressief gedrag te onderwerpen.
__________
Afbeelding: voorzijde van het boek De taal van het zwijgen (Gedachten over stille communicatie), verschenen in 1972 van Joost A.M. Meerloo (1903-1976), zenuwarts en auteur over psychische kwesties.

Aspecten van het rijk geschakeerde fenomeen Angst (1)

Talrijke facetten
"Angst is een slechte raadgever", luidt een oud gezegde dat nog steeds niet helemaal in onbruik is geraakt, ondanks de slijtplekken die de uitdrukking, terecht, is gaan vertonen. Want ook al kan men deze uitdrukking niet geheel van tafel vegen, de clichématigheid en vooral het ontbreken van de juiste context maken de stelling die in de zin tot een bewering, die met even veel verve kan worden aangevochten, respectievelijk compleet van de hand worden gewezen. Dat betekent dat het gebruik van een dergelijke kreet niet alleen in zuiver wetenschappelijk opzicht, maar net zo goed in de dagelijkse praktijk uitnodigt tot een kritische afstand. Want angst kan net zo goed als uitnemende raadgever worden ervaren en dientengevolge als zodanig worden erkend, afhankelijk van het wie-wat-waar-hoe-waarom en in welk opzicht.

Vanuit het menselijke onderbewuste kan angst als een levensreddende raadgever fungeren. Tal van mensen die zich in benarde situaties, welke niet worden ingekleurd door een sterke affectieve preoccupatie, laten leiden door hun angst, en hebben — onder meer in situaties tijdens de Tweede Wereldoorlog — het er daardoor levend van afgebracht. 

Søren Kieregaard
Hoewel het verschijnsel (menselijke) Angst een fenomeen is dat zo oud is als de mensheid zelf, en is er in de negentiende eeuw gericht over nagedacht door wetenschappers van divers pluimage, is de Deense theoloog en filosoof (1813-1855) degene geweest die de menselijke angst in verband heeft gebracht met de christelijke leer in zijn boek Het begrip Angst (oorspronkelijke, Deense titel Begrebet Angest), dat in 1844 is uitgekomen. Kierkegaard is ervan overtuigd dat het wezen van de angst ligt besloten in de erfzonde, waarop de auteur zijn hele theorie over de Angst baseert. 
Niet voor niets is de Duitse vertaling in de Reclam-reeks op de voorzijde voorzien van de lithografie uit 1895: De Schreeuw van Edvard Munch (1863-1944). Is Angst ooit zo aangrijpend, veelzijdig en veelbetekenend uitgebeeld?

Keerzijde
Naast — en soms zelfs lijnrecht tegenover — de dagelijkse praktische aspecten van het wezen van de angst, bestaan er tal van (semi-)wetenschappelijke inzichten, welke zijn voortgekomen uit empirisch onderzoek en tevens uit ervaringswetenschappelijke 'toestanden en gebeurtenissen'. De psychologie en de sociologie, de wijsbegeerte en de antropologie, alsmede nog zoveel andere stromingen hebben daar een rol gespeeld.
Angst heeft echter, vooral als die in een intense complexiteit wordt ondergaan, niet zelden geleid tot ongecontroleerde agressie en destructiviteit, veelvuldig tot in de meest extreme vormen, zoals vergaande haat — niet in de laatste plaats tegen al wat, en vooral ieder die, vreemd is of zelfs maar lijkt; wat moet die Geert Wilders in zijn diepste wezen een intens bang wezeltje zijn —, wreedheid en vergaand sadisme. 
Diepgewortelde angsten bij de top van het regiem jegens alles wat niet arisch was en tegen ieder die anders dan in het kader van de beestachtige nazi-ideolgie uitblonk, hebben geleid tot de meest ondenkbare en niet te vatten gruwelen jegens Het Vreemde. Waartoe dat alles uiteindelijk heeft geleid, daarvan hebben we in extenso kunnen kennisnemen. En iedere nieuwe dictatuur binnen het oude Europa en/of elders zal ooit ook weer zo moeten eindigen.

Negatieve gewaarwording
We hebben in de eerste alinea al even gewezen op de rijke schakering die in het wezen van de angst opgesloten kan zijn, en waarachtig niet alleen de negatieve elementen, al zal elke onderzoeker bevestigen dat Angst vooral als negatief werd ervaren, door degene die eronder te 'lijden' had, alsmede diens omgeving. Van de andere kant leidt elk van al die onderzoeken altijd weer tot de vaststelling dat legio mensen dol zijn op griezelflms, intens spannende boeken en al wat dies meer zij. Ooit bleek uit een onderzoek dat juist nette oude dametjes het meest genoten van detectiveromans waarin lustig en rustig veelvuldig werd gemoord.
Psychologe, journaliste en communicatieconsulente Susanne Piët (*1947) besloot dat zoeken naar datgene wat angstwekkende omstandigheden leken, kon worden beschouwd als het Loon van de Angst.
De Leidse professor Eugène Carp (1895-1983) schreef een boekje met de titel Angst en Vrees, waarin hij de vier typen van angstige mensen beschrijft. Het boek is allang uitverkocht in de reguliere handel, maar het is geen zeldzaamheid dat men het in de kratten met afgedankte boeken (voor een krats te koop) bij antiquariaten tegenkomt, en ook via internet is er nog wel aan te komen (Aula Pockets nr. 286).

Neurowetenschappen
De uitkomsten van een onderzoek dat recentelijk is verricht met betrekking tot het verschijnsel angst — uitgevoerd door de neurowetenschappers Joseph LeDoux en Eric R. Kandell — worden gepresenteerd in een documentaire Die verborgene Seite der Angst, die Enrico Cerasulo en Sergio Fergnachino in 2008 voor Arte France hebben gerealiseerd.
De 53 minuten durende film wordt vooralsnog niet meer herhaald. De uitzending is in HD-kwaliteit op het beeldformaat 16:9 met stereofonisch geluid en wordt via Arte televisie uitgezonden tussen 10:50 uur en 11:45 uur.

(wordt binnenkort vervolgd)
____________
Afbeeldingen 1. De Deense filosoof en theoloog Søren Kierkegaard.
2. Voorzijde van de Reclam-editie (RUB 8792) uit 1992 — in verband met het 125-jarig bestaan van de reeks Reclam Universal Bibliothek — van Kierkegaards boek in vertaling Der Begriff Angst.
3. Voorkant van Aula-pocket 286: Angst en vrees van Professor E.A.D.E. Carp.

Kwam de eerste Amerikaan van 'de overkant'?

Overeenkomsten in skeletten

De tweede, publieke Duitse televisiezender ZDF stuurt op woensdag 16 december — tussen 22:15 uur en 22:45 uur — een nieuwe aflevering van de programmaserie Abenteuer Wissen; de titel van de aflevering luidt Der erste Amerikaner.
Vanuit Siberië — zo wordt thans aangenomen — hebben de eerste mensen het continet van de Nieuwe Wereld bereikt; dat zou moeten zijn gebeurd tijdens de laatste ijstijd. Recente vondsten van skeletten schijnen te duiden op uiterst vroege bewoning, aangezien ze overeenkomsten vertonen met skeletten die in Zuid-Oost Azië zijn 'opgedoken'.

Hoe lang houdt de aarde ons mensen nog uit?

Klimaatverandering

De nakende catastrofe schijnt eindelijk serieus te worden genomen, ook al weten we — althans op het moment dat dit wordt geschreven — nog niet precies welke harde afspraken er uitrollen aan het einde van de Klimaatconferentie in Kopenhagen. In ieder geval is er voldoende gespreks- en discussiestof, zelfs als we dat beperken tot wat de diverse programma's op de beeldbuis ons te bieden hebben.Op woensdag 9 december zijn er drie verschillende uitzendingen op evenzovele televisiezenders, die gelukkig na elkaar worden vertoond, waardoor de geïnteresseerde niet meer hoeft te kiezen.

David Attenborough vraagt

Om 22:00 uur begint BBC Two Televison met een nieuwe aflevering van Horizon, een populair-wetenschappelijke serie. De titel van deze avond is How many people can live on planet earth?

David Attenborough zoekt naar het antwoord op die vraag en betrekt in zijn overwegingen de enorme groei van het aantal mensen dat de aardkloot bevolkt. In de twintigste eeuw is het aantal mensen verdubbeld, en die groei heeft vooral plaats in de ontwikkelingslanden. Toch heeft de planeet het meest te lijden onder de manier waarop wij in het rijke westen leven.

Toekomst van de aarde

De Nederlandstalige, Belgische zender CANVAS vertoont diezelfde avond, tussen 22:55 uur en 00:25 uur een BBC-documentaire getiteld Future earth, die de werkelijkheid omtrent de opwarming van de aarde weliswaar niet schuwt, maar die in zoverre optimistisch is dat men ons laat zien dat er heel veel kan worden gedaan om een totale catastrofe te voorkomen. Niet alleen de wetenschap kan daartoe het nodige bijdragen, het zal mede afhankelijk zijn van de individuele mens.

Afscheid van het ijs

Het tweede publieke Duitse televisienet vertoont in de nacht van woensdag 9 op donderdag 10 december een documentaire over de gevolgen van de klimaatverandering. ZDF-verslaggever Klaus Peter-Siegloch heeft de afgelopen zomer een tocht door de wateren gemaakt van de Noordelijke IJszee die sinds mensenheugenis onbevaarbaar was, maar door het in rap tempo smelten van het ijs toegankelijk — en steeds meer — wordt voor de scheepvaart.

Stalins Duitse elite na de Tweede Wereldoorlog

Arte-televisie zendt op woensdag 2 december, 's avonds tussen 21:00 uur en 21:50 uur een reportage uit over Oost-Duitse wetenschappers en ingenieurs, die onmiddellijk na de Tweede Wereldoorlog werden gedwongen om in de Sovjetunie te leven en te werken. Dat was onderdeel van de straf voor het feit dat Duitsland de oorlog had verloren. Voor de volledigheid dient er vanzelfsprekend aan te worden toegevoegd dat er eveneens grote aantallen wetenschappers uit West-Duitsland naar de Verenigde Staten werden verscheept en aldaar werden ingezet voor hetzelfde doel: vooruitgang boeken op allerlei terreinen, waarmee beide groeperingen onderdeel werden van de handelingen binnen het kader van de snel publiek te worden Koude Oorlog.

Zie voorts de bijdrage over een eventueel op handen zijnde rehabilitatie van Jozef Stalin op onze zustersite Tempel der Reportages.