Onthulligen van een Mummie op Arte-televisie

Sprekend verleden
Op zaterdag 27 december vertoont Arte-televisie — tussen 21:00 uur en 21:50 uur — éénmalig de Nederlandse documentaire uit 2005 van Wolter Braamhorst over de mummie van Anchor, die de internationale titel The trail of the mummy meekreeg en die bij Arte Duitsland Enthüllungen einer Mumie en in het Frans Sur les traces de la momie als titel heeft meegekregen. De film duurt 52 minuten en wordt op het formaat 16:9 uitgezonden met stereofonisch geluid. Deze rolprent is afkomstig van het Zweite Deutsche Fernsehen.
Die bijzondere stoffelijke resten betreffen een Egyptische priester die in deze vorm meer dan tweeënhalf millennium intact is gebleven. De rode draad in de documentairewordt gevormd door het moverende verhaal van een mummie die van de oevers van de rivier de Nijl in de middeleeuwen in Europa is beland, waar dat 'voorwerp' vol verbazing werd aanschouwd. Thans bevindt deze zich in het Museum voor Oudheden. Het is aan de museumleiding te danken dat Wolter Braamhorst toestemming heeft gekregen bij het onderzoek aan de mummie aanwezig te zijn en inzicht te krijgen in de 3D-scans en in het werk aan de reconstructie van het gezicht. Daardoor is hij er tevens in geslaagd in contact te treden met de beste mummie-experts ter wereld.
Mummies vormen ook niet zelden enge elementen in griezelfilms, en mede daarom worden er kleine stukken uit de blockbuster De Mummie voorgesteld, evenals nimmer tevoren vertoond archiefmateriaal; dat alles moet de kijker in staat stellen de avontuurlijke reis door de tijd enigszins te volgen. Zo vormt deze documentaire niet alleen een goede 'ingang' tot begrip voor en inzicht in het historische onderzoek met betrekking tot deze fenomemen, maar tevens toont de film de wetenschappelijke waarde van zulk onderzoek.

ZDF-documentaire over het fenomeen Goud

Object van begeerte
Het tweede publieke Duitse televisienet ZDF presenteert op woensdag 17 december een nieuwe aflevering in de reeks Abenteuer Wissenschaft. Het programma duurt een half uur — volgens de planning zal dat tussen 23:00 uur en 23:30 uur zijn — en behandelt deze keer het fenomeen Goud.
Of het de uiterlijke schoonheid, dan wel de stabiliteit van het edele metaal was en is, of het onderbewuste verlangen naar diverse graden van zuiverheid, is niet eenduidig, maar de mens heeft door de eeuwen heen zijn begeerte naar goud op tal van — niet altijd even hoogstaande — manieren getoond. Opvallend echter was dat een boekje over dit edele metaal in mijn boekhandelstijd zelfs voor de helft van de door de uitgever vastgestelde prijs, relatief gezien nauwelijks werd verkocht.
In de documentaire wordt onder meer aandacht besteed aan archeologische zoektochten naar goudmijnen die al vele eeuwen bestaan en die zich onder meer in de Kaukasus bevinden. Ongetwijfeld zal daarbij ook de — al dan niet (in)direct uitgesproken — vaststelling aan de orde komen dat zelfs binnen dat kader niet alles goud is wat er blinkt.

Vulkanen en bevingen beheersen het ZDF-avond- en nachtprogramma van zondag 14 december

Vier documentaires
Het tweede publieke Duitse televisienet ZDF presenteert zondag 14 december — tussen 19:30 uur en 03:35 in de nacht op maandag 15 december — diverse programma's over vulkanen en het leven óp de rand daarvan'. In vier van de vijf gevallen gaat het om letterlijke vulkanen, respectievelijk aardbevingen, in het vijfde om een figuurlijke vulkaan, die eveneens — zij het andersoortige — de nodige aardbevingen ten gevolge kan hebben. Zie daartoe de bijdrage van heden op onze zustersite Tempel der Actualiteit.


Faszination Erde
In de programmareeks Faszination Erde is tussen 19:30 uur en 20:15 uur een wetenschappelijke documentaire te zien Inseln am Rand der Hölle — Indonesien. Over de talrijke vulkanen die op de eilanden van de Indonesische archipel te vinden zijn.

Terra XXL — Een lange nacht vol natuurgeweld
Na Volker Panzers Nachtstudio volgt ook deze zondag een lange nacht, deze keer met drie archeologische documentaires over natuurgeweld, met name over vulkanen en aardbevingen.
De eerste film, Pulverfass Vesuv, mag men tussen 01:20 uur en 02:05 uur verwachten.
In aansluiting daarop wordt een, eveneens drie kwartier durende documentaire gepresenteerd met de titel Bebenalarm in Tokio, over de eventuele aardbevingen die de miljoenenstad Tokio bedreigen.
Om 02:50 uur begint de laatste film: Mega-Vulkane. Over het vuur uit de buik van onze aarde. Hoofdthema daarin is de uitbarsting van de supervulkaan, nu alweer zo'n 3.600 jaar geleden, waardoor Thera werd veranderd in een reeks kleine eilandjes.

Afbeeldingen
1. Blik op een vulkaan in de Indonesische archipel.
2. De Vesuvius in werking.
3. Blik op een van de eilandjes van het voormalige Thera.

Schrikbarende toename van allergieën

De Oostenrijkse arts Clemens von Pirquet (1874-1929) heeft het begrip allergie in de medische wereld en daarmee, zij het veel langzamer, in de maatschappij geïntroduceerd. We spreken van allergie als het immuunsysteem danig is verstoord en een verhoogde gevoeligheid tot gevolg heeft vooral voor stoffen die al in het systeem zijn opgenomen, maar die door de verandering daarin niet meer normaal kunnen wordenverwerkt. De laatste jaren blijkt het aantal mensen met enigerlei vorm van allergie — van overgevoeligheid voor één simpele stof tot en met een heek conglomeraat van, bij voorbeeld, voedselintolerantie — schrikbarend toe te nemen.
Het wetenschappelijke televisieprogramma Horizon van BBC Two presenteert op dinsdag 9 december — tusen 22:00 uur en 23:00 uur onze tijd — een documentaire onder de titel Allergy planet, en daarin wordt een poging ondernomen te onderzoeken welke de oorzaken zijn van die toename.
Jaren geleden heeft de BBC al een documentaire vertoond waarin werd duidelijk gemaakt dat in een bepaald hoog flatgebouw ergens in Engeland een onderzoek was gedaan naar allergieën. Anavankelijk viel het percentage van mensen die last van die aandoening(en) hadden, niet buiten de toon. Na de aanleg van een zeer brede, intensief bereden snelweg langs onder meer dat gebouw, bleek bij een hernieuwd onderzoek, enige jaren later, dat het aantal mensen in datzelfde flatgebouw met een ongelooflijk hoge factor moest worden vermenigvuldigd. Andere wijzigingen dan het voorkomen van een extreem verhoogde concentratie van benzinedampen in de directe omgeving van dat flatgebouw waren er niet. Toch gaf het Londense Ministerie van Volksgezondheid te kennen dat er geen verband bestond tussen de aanleg van die weg en de toename van de soms complexe allergieën. De politieke lobbies blijken vrijwel altijd sterker dan de belangen van de bevolking.

Weten hoe laat het is — Over het raadsel van de tijd

"Er is geen tijd. Of is er niets dan tijd?" [*]
__________

De juiste tijd?
In de wetenschappelijke programmareeks Horizon van de BBC wordt op disdag 3 december — tussen 22:00 uur en 23:00 uur onze tijd — via BBC Two Television een nieuwe aflevering uitgezonden, die de titel draagt Do you know what time it is?
Een uitdrukking als "Heeft u de tijd?" was een halve eeuw geleden veel meer in zwang dan heden ten dage, als men een voorbijganger de vraag stelde die erop doelde dat men graag wilde weten hoe laat het is.

Veel betekenissen
Niet alleen in onze taal heeft het woord tijd zeer veel betekenissen, en is dit begrip terug te vinden in uitdrukkingen, die wijzen in de richting van — als we het even tot de klassiek-westerse beschaving beperken: Chronos — de god van de tijd bij de Grieken — oftewel Vader(tje) Tijd, die we al tegenkomen in tal van verhalen voor de kleinste kinderen.
Het ligt dan ook wel voor de hand dat wetenschappers zo goed en nauwkeurig mogelijk willen proberen de 'exacte tijd' zo dicht mogelijk te benaderen. Brian Cox (geboren in 1968), die professor in de elementaire natuurkunde is, buigt zich over de vraag hoe laat het is, en daartoe bezoekt hij onder meer de oude tempels van de Maya in Mexico. Zij hadden al zeer geavanceerde ideeën over astronomie en wiskunde. Een ander markant aspect van dat volk was dat het nadrukkelijk was geobsedeerd door de factor Tijd.

Presentatie
Niet alleen hebben de Maya's voorspellingen gedaan, die in enigerlei vorm met het begrip tijd te maken hebben, en die de spitse onderzoeker welhaast vanzelfsprekend in de richting van het begrip relativiteit duwen. Dat fenomeen is al eerder in een Horizon-aflevering van Brian Cox aan de orde gekomen toen het thema van de uitzending zwaartekracht was.
Overigens is niet iedereen even gelukkig met de manier waarop Brian Cox op de buis verschijnt: sommigen vinden dat zijn wezen iets te veel aandacht opeist en dat vooral jonge meisjes de relativieit uit het oog verliezen als ze hem zien en iets heel anders ondergaan dan interesse voor het door de hooggeleerde Brian Cox gepresenteerde thema.

'Geleerde boeken'
Zo'n halve eeuw geleden werden er in de Aula-reeks van uitgeverij Het Spectrum te Utrecht enkele (vertaalde) titels in omloop gebracht, die op diverse manieren het begrip tijd hebben 'behandeld'. De bijzonder veelzijdige Franse geleerde Vladimir Jankélévitch (1903-1985) presenteerde met zijn Beleving van de tijd — met als ondertitel avontuur, verveling, ernst, geschreven in 1963 en in vertaling bij ons verschenen in 1966 — een filosofische benadering van het fenomeen Tijd. Een jaar eerder was in diezelfde Aula-reeks het boek verschenen Het tijdsbegrip in de moderne wetenschap van de Engelse Bèta-wetenschapper Gerald Whitrow (1912-2000). Je ziet die beide boeken nog in antiquariaten en op boekenmarkten.
Dat het verschijnsel Tijd alom als een onbegrepen fenomeen werd beschouwd, blijkt tevens uit de ondertitel van een populair-wetenschappelijk boek uit 1979 van de Duitser Friedrich L. Boschke, die als hoofdtitel een bijbelcitaat gebruikt: En duizend jaar is als één dag, en in die éne klassieke zin uit de oudste anthologie van de westerse wereld wordt de relativiteit van het begrip reeds heel goed verwoord.
Nederlanders hebben zich evenmin onbetuigd gelaten als het over het fenomeen Tijd gaat. Dat blijkt niet alleen — weer even kort en bondig als in de Bijbel — in de woorden van de dichteres Vasalis, die bovenaan deze bijdrage zijn geciteerd, maar ook in uitingen van andere 'gevoelige wezens, zoals dichters en tal van andere kunst(en)makers. Eén van hen was de katholieke dichter Anton van Duinkerken (1903-1968) [2], die in een aantal bespiegelingen, bijeengebracht in Legende van de tijd — voor het eerst verschenen in 1941 en later als Prisma-pocket in een herziene versie hedrukt — zich verzet tegen de gedachte dat mensen met hun tijd mee moeten gaan, dan wel 'bij de tijd' zouden moeten zijn. Van Duinkerkens protest tegen de tijd kwam hem op barre sancties van de Mofse Bezetter te staan.
De historica en schrijfster Ileen Montijn vindt dat de mens in tal van opzichten zit vastgeklonken aan de tijd, bijvoorbeeld als tijdelijk wezen, maar doordat hij een ziel heeft, verlangt en streeft hij, al dan niet zeer bewust, naar het eeuwige. In zeven essays, bijeengebracht in de bundel Over de tijd — in 1999 verschenen ter gelegenheid van de Wetenschap & Techniek Week — behandelt zij diverse objectief meetbare en subjectief door mensen ondervonden elementen, die onverbrekelijk zijn verbonden met de Tijd.
__________
[*] Deze regels zijn afkomstig uit het gedicht Eb van M. Vasalis (1909-1998), in de bundel Verezichten en gezichten; G.A. van Oorschot, 1963.

[1] Anton van Duinkerken is het dichter-pseudoniem van (Professor) W.J.M.A Asselbergs.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde van het boek Zeit — Strömen und Stille van Marie-Louise von Franz, uitgekomen bij Kösel Verlag, München, 1992.
2. De hooggeleerde Brian Cox, natuurwetenschapper en presentator van de Horizon-aflevering over het fenomeen Tijd (BBC Two, dinsdag 2 december 2008, 22:00-23:00 uur onze tijd).
3. Voorzijde van Aula-pocket nr. 303.
4. Voorzijde van Aula-pocket nr. 208.
5. Voorzijde van Prisma-pocket nr. 482.
6. Voorzijde van de Contact-paperback met Tijd-essays van Ileen Montijn.

Vier TERRA XXL archeologische documentaires op het ZDF — in de vroege nacht van maandag 1 december

Zoektochten naar toen
In de nacht van zondag 30 november op maandag 1 december zendt het tweede publieke Duitse televisienet, tussen 01:00 uur en 04:00 uur achtereenvolgens vier archeologische documentaires uit in de serie TERRA XXL. Deze keer is het thema Die lange Nacht der Wüste.
Direct om 01:00 uur wordt de film Unternehmen Cheops uitgezonden, die een zoektocht inhoudt naar de resten van Cheops.
Om 01:45 uur zijn Kleopatras Schwarze Schwestern aan de beurt in de documentaire over het rijk en de koninginnen van Kusch in Nubië, een land waar ooit farao's regeerden. Tegenwoordig heet dat Soedan.

Weer drie kwartier later, om 02:30 uur worden de resultaten vertoond van een tocht door de Sahara.
Ter afsluiting wordt tussen 03:15uur en 04:00 uur nog een Sahara-documentaire vertoond die de titel draagt Sahara — Vorstoß ins Ungewisse.
En dan is de lange nacht alweer voorbij.

(Foto's: ZDF Terra X.)

Kan onze wereld het eigenlijk nog zonder plastic redden?

In het populair-wetenschappelijke programma Abenteuer Wissen, van het tweede Duitse publieke televisienet ZDF, wordt op woensdag 26 november — tussen 22:30 uur en 23:00 uur — weer een aflevering gepresenteerd met de titel Fluch der bunten Plastikwelt. De makers van het programma stellen weliswaar vast dat voor de mens van heden een wereld zonder plastic vrijwel een ondenkbare situatie is geworden, maar ze voegen er tevens aan toe dat kunststof in eerste instantie voor tal van verschillende problemen zorgt en dat aan de horizon een tweede complicatie van niet te onderschatten omvang opduikt. Hoewel veel mensen zich nog steeds niet bewust zijn welke grondstof in eerste instantie benodigd is om al die plastic voorwerpen te maken, wordt het feit dat dit uit 's werelds olievoorraad is, daardoor niet aangetast. En dus is de vraag gerechtvaardigd waarvan al die verschillende, deels zeer nuttige producten 'straks' moeten worden vervaardigd als de olievelden eenmaal helemaal zijn opgedroogd.